Gdy na przełomie lat 80. i 90. komputer Amiga trafiał pod strzechy, niewielu przypuszczało, że ta 16-bitowa maszyna stanie się domowym studiem nagraniowym i zrewolucjonizuje świat cyfrowej muzyki. Kluczem do sukcesu okazał się układ audio Paula, serwujący cztery 8-bitowe kanały stereo oparte na samplach. Jednak bez odpowiedniego oprogramowania Paula byłaby tylko bezdusznym kawałkiem krzemu. Oto historia i porównanie programów, które zdefiniowały pojęcie tracker music i ukształtowały całe pokolenie muzyków demoscenowych.
/ 1. Soundtracker i Protracker – wzorzec cyfrowej nuty
Wszystko zaczęło się w 1987 roku od Karstena Obarskiego i jego programu Ultimate Soundtracker. Obarski wpadł na genialny w swej prostocie pomysł: zamienił tradycyjną nutową pięciolinię na przewijaną w dół, pionową tabelę. Każdy wiersz oznaczał krok czasowy, a cztery kolumny odpowiadały fizycznym kanałom Pauli.
Gatunek dojrzał jednak wraz z pojawieniem się legendarnego Protrackera 2.3D. Stał się on absolutnym standardem demosceny. Oferował maksymalnie 31 sampli w pliku, 64-wierszowe patterny oraz potężny zestaw komend efektowych – od prostego Arpeggio (efekt 0), przez Portamento (3) i Vibrato (4), aż po słynne Sample Offset (9), pozwalające na cięcie pętli perkusyjnych. Interfejs oparty na heksadecymalnym systemie liczbowym wymagał od twórcy dyscypliny, ale w zamian dawał pełną, chirurgiczną kontrolę nad każdym milisekundowym dźwiękiem.
Interfejs Protrackera 2.3F: cztery kolumny patternu, wskaźniki poziomu kanałów i heksadecymalne kody efektów.
/ 2. OctaMED – Gdy cztery kanały to za mało
Choć Protracker rządził na scenie, w środowisku domowych i komercyjnych kompozytorów szybko pojawił się niedosyt. Cztery kanały wymuszały ogromne kompromisy (np. ładowanie całej akordowej frazy do jednego sampla). Odpowiedzią był program MED (Music EDitor), który z czasem ewoluował w potężne narzędzie pod nazwą OctaMED.
Autorem programu był Teijo Kinnunen (pierwsza wersja MED ukazała się w 1989 roku), a wydawcą firma RBF Software Raya Burt-Frosta. Nazwę OctaMED nosiła od 1991 roku, kiedy pojawił się tryb 8-kanałowy. (poprzez programowe miksowanie, co obciążało procesor, ale dawało dużą swobodę). Już od wersji 2.0 z 1990 roku program obsługiwał MIDI, a późniejszy OctaMED SoundStudio dodał m.in. sample 16-bitowe i stereo, nagrywanie na dysk oraz do 64 kanałów. Z OctaMED korzystali też muzycy spoza demosceny, m.in. Legowelt, który nagrał na nim album Amiga Railroad Adventures na Amidze 1200.
OctaMED Professional 4.00: edytor patternów z przyciskami MIDI, SYNTH i SAMPLER.
/ 3. Fasttracker, Digital Sound Studio & Inne alternatywy
Świat amigowych trackerów nie kończył się na dwóch gigantach. Twórcy szukali własnych ścieżek:
- DigiBooster / DigiBooster Pro: Stworzony w Polsce przez Tomasza i Waldemara Piastów. Był potężną odpowiedzią na pecetowego FT2. Oferował nawet do 128 kanałów, efekty DSP w czasie rzeczywistym (m.in. echo i cross-echo) oraz odtwarzanie przez AHI, więc współpracował z kartami dźwiękowymi obsługiwanymi przez ten system.
- Digital Sound Studio (DSS): Program dołączany do samplerów GVP DSS8. Łączył tryby samplera, edytora i trackera, a do tego miał echo i pogłos w czasie rzeczywistym, oscyloskopy i analizę widma.
- Symphonie: Tracker Patricka Menga, w wersji Pro obsługujący do 256 kanałów, 16-bitowy programowy DSP i sample 16-bitowe.
FastTracker 2 na PC: widok patternu z ośmioma kanałami, lista instrumentów oraz edytory sampli i instrumentów.
/ Zestawienie Techniczne: Starcie Gigantów
| Cecha | Protracker 2.3D | OctaMED Soundstudio | DigiBooster Pro |
|---|---|---|---|
| Liczba kanałów | 4 (Sprzętowo) | od 4 do 64 (Miks programowy) | do 128 (Miks DSP) |
| Limit sampli | 31 sampli (Max 128 KB/sample) | 63 instrumenty (długość sampla ograniczona pamięcią) | 255 sampli, 16-bit |
| Wyróżnik | Prostota i powszechność | Natywne MIDI | Efekty DSP w czasie rzeczywistym |
| Główne przeznaczenie | Demoscena, gry, moduły MOD | Samodzielne utwory, sekwencjonowanie z MIDI | Produkcje 16-bitowe przez AHI |
/ Podsumowanie: Dziedzictwo, które trwa
Różnice filozoficzne między tymi programami były ogromne. Protracker był jak wyścigowy bolid – surowy, zminimalizowany, wyciśnięty do ostatniego bajta, stworzony do tego, by zmieścić muzykę w niewielkiej pamięci razem z całym demem lub intrem. OctaMED przypominał uniwersalne studio nagraniowe – otwarty na zewnętrzne syntezatory i eksperymenty brzmieniowe.
Bez amigowych trackerów współczesna muzyka elektroniczna wyglądałaby zupełnie inaczej. To one wykształciły intuicję tysięcy kompozytorów i udowodniły, że do stworzenia światowego hitu nie potrzeba sprzętu za setki tysięcy dolarów – wystarczyła Amiga 500, darmowa dyskietka z Protrackerem i głowa pełna pomysłów.